‘Wie gezond leeft, heeft minder hormonale klachten’

Hormonen zijn bij allerlei lichaamsprocessen betrokken, maar wat zijn het eigenlijk? Waarom hebben vrouwen er meer last van dan mannen? En hebben mannen ook een overgang? Twaalf vragen aan arts en hormoonspecialist Monique Brood-van Zanten.

Wat zijn hormonen eigenlijk? Waarvoor hebben we ze nodig?

“Hormonen zijn regelaars. Het zijn stofjes die het lichaam zelf aanmaakt. Ze regelen allerlei functies in het lichaam en beïnvloeden zo verschillende processen. Zonder hormonen zou alles in ons lichaam in de soep lopen. Ze regelen bijvoorbeeld de bloeddruk, de spijsvertering, het slaap-waakritme en de voortplanting.”

Hebben mannen en vrouwen dezelfde hormonen?

“Het verschil is de hoeveelheid geslachtshormonen. Mannen hebben meer testosteron dan vrouwen. En vrouwen hebben – althans tot de menopauzeleeftijd – meer oestradiol. Bovendien produceren ze na de eisprong progesteron. Dat is ook de reden dat vrouwen vaker ‘last’ van hormonen hebben.”

Welke invloed hebben die vrouwelijke geslachtshormonen dan?

“Oestrogeen zorgt voor groei van het baarmoederslijmvlies. Progesteron zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies uitrijpt en geschikt wordt voor innesteling van de bevruchte eicel. Als er geen zwangerschap is, dalen oestrogeen- en progesteronniveaus en treedt de menstruatie op.”

“Door de schommeling van die hormonen gedurende de maand hebben sommige vrouwen vooral in de tweede helft van de menstruatiecyclus, als progesteron wordt aangemaakt, last van vocht vasthouden, eetbuien en depressieve gevoelens. Dat komt doordat progesteron invloed heeft op het gelukshormoon serotonine in de hersens.”

En tijdens de overgang?

“Gemiddeld rond het eenenvijftigste levensjaar raakt de voorraad eicellen waarmee een vrouw wordt geboren uitgeput. Het lichaam staakt de aanmaak van verschillende hormonen door veroudering van de eierstokken.”

“Als de eicelrijping niet meer goed verloopt, daalt eerst de hoeveelheid progesteron. Daarna ook de oestrogeenproductie. Dat kan klachten veroorzaken zoals opvliegers, nachtzweten en stemmingswisselingen. Ook de conditie van het slijmvlies en het bindweefsel van de vagina en de urinewegen neemt door de oestrogeendaling af.”

En aankomen? Komt dat ook door de hormoonschommelingen?

“Bij veel vrouwen verandert het figuur in de overgang. Het lichaam houdt meer vet vast rond de buik in plaats van op de heupen. Vrouwen worden niet altijd dikker, maar er ontstaat een andere vetverdeling.”

“Dat vrouwen soms aankomen komt doordat de stofwisseling door het wegvallen van de oestrogenen verandert. Vrouwen hebben daardoor minder calorieën nodig. Je zult dus minder moeten gaan eten óf meer gaan bewegen om het teveel aan kilocalorieën te verbranden.”

“Wie goed slaapt, kan beter omgaan met hormoonschommelingen”

Hebben mannen ook een overgang?

“Nee. Althans niet in de zin van een afgebakende periode. Wél daalt vanaf ongeveer hun dertigste het testosterongehalte langzaam. Dat gaat hun hele leven door.”

Hoe kan het dat de een meer last heeft van hormonen dan de ander?

“Dat komt doordat mensen heel verschillend zijn wat hormoonhuishouding betreft. Er zijn veel factoren van invloed. Onder andere aanleg en leefstijl.”

Welke rol speelt leefstijl dan bij hormonale processen?

“Wie een goede conditie heeft en goed slaapt, kan beter omgaan met hormoonschommelingen. Bewegen heeft direct effect op verschillende soorten hormonen. Stress zet allerlei hormonale processen in gang. Ook voeding speelt een grote rol.”

Welke rol speelt voeding?

“Voeding heeft invloed op de bacteriën in de darmen. Het is een van de ontdekkingen van de laatste jaren dat ons zogeheten darmmicrobioom invloed heeft op allerlei verschillende hormonale processen, niet alleen in de darmen zelf, maar ook in de rest van het lichaam, zoals in de hersenen. Wie gezond eet, houdt de hormoonhuishouding beter in balans.”

“Bovendien worden hormonen in de lever afgebroken. De lever moet dus in goede conditie zijn. Als je veel alcohol drinkt of veel vet of suiker eet, stoffen die ook in de lever moeten worden afgebroken, dan krijgt de lever het moeilijk en kunnen hormonale processen fout gaan lopen door leververvetting.”

Wat is hormoonsuppletie?

“Soms wordt vrouwen in de overgangsjaren extra hormonen voorgeschreven. Bijvoorbeeld bij extreme overgangsklachten. Zij krijgen dan een lage dosis oestradiol en progesteron.”

Is het wel gezond om extra hormonen binnen te krijgen?

“Een jaar of vijftien geleden kwam hormoonsuppletie negatief in het nieuws: uit onderzoek bleek dat het de kans op borstkanker en hart- en vaatziekten vergrootte. Dat onderzoek was gedaan onder oudere vrouwen die vanwege hun leeftijd sowieso geen baat meer hadden bij hormoonsuppletie.”

“Inmiddels zijn artsen en wetenschappers het steeds meer eens: bij gezonde vrouwen met hinderlijke overgangsklachten werkt het goed wanneer zij er binnen tien jaar na de menopauzeleeftijd mee beginnen en bij voorkeur vóór hun zestigste stoppen.”

Het kan dus geen kwaad?

“Bij gezonde vrouwen kan het in principe geen kwaad om de hormoonwisseling in de overgangsjaren geleidelijker te laten verlopen. Mits je voor informatie over voor- en nadelen, persoonlijk advies en behandeling naar de dokter gaat.”

“Ga niet zelf voor hormonen rondshoppen op internet. Dat is duur en niet altijd effectief. Hoeveel hormonen je nodig hebt en in welke verhouding verschilt van persoon tot persoon. Dat komt héél nauwkeurig.”

Monique Brood-Van Zanten is als arts endocrinologische gynaecologie verbonden aan Amsterdam UMC en Antoni van Leeuwenhoek.