Von der Leyen wil omstreden Poolse tuchtkamer op pauze zetten

De hoogste Europese rechter moet de omstreden Poolse tuchtkamer met spoed op pauze zetten, zegt de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen dinsdag.

Als het Europese Hof van Justitie haar verzoek inwilligt, moet Polen de tuchtkamer mogelijk tijdelijk op non-actief stellen onder dreiging van een flinke dwangsom. Het Hof zal mogelijk over enkele dagen hierover al kunnen beslissen.

In Polen mogen de vonnissen van rechters sinds een aantal jaar getoetst worden op ‘ethisch gedrag’ door een zogeheten tuchtkamer.

Het Europese Hof van Justitie waarschuwde Polen in november dat deze kamer, die indirect politiek gekozen wordt, in strijd is met de Europese regels en de onafhankelijkheid van de rechtstaat ondermijnt. Deze waarschuwing legde de regering naast zich neer, net als een hierop gebaseerd oordeel van het Poolse Hooggerechtshof.

De tuchtkamer is een van vele hervormingen van de rechtspraak die de Poolse nationalistische regeringspartij PiS heeft ingesteld sinds haar aantreden in 2015. Rechters kunnen door de tuchtkamer geldboetes, degradaties of ontslag opgelegd krijgen.

Staken in afwachting van definitieve uitspraak

Tegen Polen loopt momenteel een rechtszaak bij het Europese Hof over de tuchtkamer, aangespannen door de Europese Commissie. Deze procedures duren vaak echter maanden of zelfs een aantal jaar, legt Michiel Luining van het Clingendael Instituut uit.

Om eventuele schadelijke activiteiten voor die tijd te beperken, is het mogelijk een ‘interim-maatregel’ aan te vragen bij het Hof, zoals Von der Leyen nu gedaan heeft.

Bij een interim-maatregel zou Polen de tuchtkamer moeten staken in afwachting op de definitieve uitspraak van het Europese Hof. Mocht het land zich hier niet aan houden, dan hangt er een dwangsom boven het hoofd, stelt Luining.

Hoe groot de boete zal zijn, is nog niet duidelijk. Bij eerdere interim-maatregelen ging het om zeker 100.000 euro per dag.

Maatregel werkte eerder tegen Polen

Twee keer eerder heeft het Hof met succes een interim-maatregel tegen Polen afgevaardigd: om de kap van het oerbos te stoppen en een pensioenwet voor rechters terug te draaien.

“Mede dankzij deze maatregel is het Hooggerechtshof in Polen nog onafhankelijk”, zegt Luining. De pensioenaanpassing zou als gevolg hebben dat een groot deel van de rechters van het Hooggerechtshof niet meer mogen werken.

Luining verwacht dat het Hof het verzoek van Von der Leyen zal inwilligen, omdat Polen eerder het vonnis van haar eigen Hooggerechtshof over de tuchtkamer naast zich neer heeft gelegd. Die had op basis van advies van het Europese Hof geoordeeld dat de tuchtkamer de onafhankelijkheid van de rechtspraak ondermijnde.

“Nu die jurisprudentie bestaat, zal het Hof zeggen dat het te belangrijk is en daarom een interim-maatregel afvaardigen”, zegt Luining.

Zwaarste middel tegen Polen is al ingezet

Naast de rechtszaak tegen de tuchtkamer, loopt er momenteel een Artikel 7-procedure van de Europese Unie tegen Polen en dertien hervormingen die de regering bij de rechtspraak heeft doorgevoerd.

Artikel 7 is het zwaarste middel dat de EU kan inzetten en kan ertoe leiden dat Polen haar stemrecht in de EU-ministerraden verliest. Deze procedure is al ruim twee jaar aan de gang.

“Die procedure gaat over de kwaliteit van je rechtstaat en democratie en kan echt bijna eindeloos doorgaan. Het nemen van echte maatregelen via Artikel 7 ligt politiek te gevoelig”, zegt Luining.

Hij ziet daarom een nieuwe ontwikkeling in het gebruik van losse rechtszaken, zoals tegen de tuchtkamer in Polen. “Het Europese Hof van Justitie wint steeds meer terrein om deze moeilijke zaken aan te pakken. Er komt steeds meer jurisprudentie op dit gebied.”