150 miljoen jaar oude vulkaan ontdekt op Nederlands grondgebied

Geologen van de Geologische Dienst Nederland, onderdeel van TNO, hebben een nieuwe uitgedoofde vulkaan in de ondergrond van het Nederlandse deel van de Noordzee ontdekt. De vulkaan heeft de naam Mulciber (ook bekend als Vulcanus) gekregen, naar de Romeinse god van het vuur en de vulkanen.

Kijk voor meer informatie op Wetenschap.nu

De vulkaan was actief rond de overgang van het jura naar het krijt, zo’n 150 miljoen jaar geleden, net als zijn al langer bekende broertje in de Waddenzee, de Zuidwalvulkaan. Na vermoedelijk enkele miljoenen jaren activiteit viel de vulkaan stil.

Mulciber is dood en (letterlijk) begraven onder ruim drie kilometer sediment. De ontdekking van de vulkaan was toeval en gebeurde tijdens geologisch onderzoek naar gesteentelagen uit het laat-jura.

De gegevens voor de ontdekking waren al jaren openbaar, de aanwezigheid van een vulkaan was alleen niet eerder opgevallen. Al in 1985 had een boring in het gebied enkele tientallen meters vulkanische as en basalt aangetroffen.

Destijds dachten onderzoekers dat die lagen afkomstig waren van de 100 kilometer naar het zuidoosten gelegen Zuidwalvulkaan. Een onwaarschijnlijke verklaring, omdat basalt nooit zo ver van een vulkaan terecht komt.

Afwijking van het aardmagnetisch veld in Nederland. De twee vulkanen in de ondergrond zijn duidelijk herkenbaar aan de donkerrode vlekken. (Foto: TNO)

Hard gesteente wijst op mogelijke vulkaan

Een meer lokale oorsprong voor de as en basalt is waarschijnlijker. Onderzoek met behulp van 3D-seismiek, trillingen de grond in ‘schieten’ en daarmee een beeld krijgen van het gesteente, laat zien dat enkele kilometers naar het westen van de boring een laag van zeer hard gesteente voorkomt.

Dit was waarschijnlijk dezelfde basalt die in de boring is gevonden. In 3D-beelden van de top van de harde laag is een kleine vulkaanvorm te herkennen. De positie van de harde laag valt samen met een sterke positieve afwijking ten opzichte van het normale aardmagnetisch veld.

Zo’n afwijking wordt veroorzaakt door verhoogde concentraties magnetische mineralen, zoals ijzeroxide en magnetiet. In gestold vulkanisch gesteente komen zulke mineralen veel voor, waardoor de magnetische afwijking (rood op de kaart) kan wijzen op de aanwezigheid van stollingsgesteente zoals basalt. De afwijking bij de Mulciber is vergelijkbaar met die van de Zuidwalvulkaan. De combinatie van gegevens leidt tot de conclusie dat we er een vulkaan bij hebben in de Nederlandse ondergrond.

Ligging komt daar miljoenen jaren bewegen van aardkorst

De ligging van de vulkaan is te verklaren door grootschalige verschuivingen van de aardkorst als gevolg van het uiteen vallen van het supercontinent Pangea, dat miljoenen jaren geleden opbrak. De afgebroken stukken werden de huidige continenten.

Die zogeheten ‘rifting’, het uit elkaar rekken van de aardkorst, veroorzaakte langgerekte dalingsgebieden met breuken aan weerszijden: slenken. Langs die breuken treedt veelvuldig vulkanisme op, zoals tegenwoordig te zien is in de Oost-Afrikaanse Riftvallei.

Een breuk in de aarde in de Oost-Afrikaanse Riftvallei, veroorzaakt door het schuiven van de aardkorst. (NASA/GSFC/METI/ERSDAC/JAROS, en U.S./Japan ASTER Science Team )

Mogelijk meer dode vulkanen in Nederlandse grond

In de boring waarin as en basalt van de Mulciber zijn aangetroffen, zijn ook aanwijzingen gevonden voor vulkanisme uit het perm, meer dan 250 miljoen jaar geleden. Ook in andere boringen zijn vulkanische gesteenten gevonden.

Daarnaast laat kaart met de afwijking van het aardmagnetisch veld nog meer rode vlekken zien in het noorden van het Nederlandse deel van de Noordzee. Er is daarom een goede kans dat in de toekomst nog meer dode vulkanen gevonden zullen worden in de Nederlandse ondergrond.

Kijk voor meer informatie op Wetenschap.nu